W słowiańskim folklorze wilkołaki (w tradycji polskiej – wilkołak, w ukraińskiej – vovkulak) należą do najbardziej tajemniczych i przerażających istot. Są to ludzie, którzy zmieniają się w wilki na skutek klątwy, magii lub wrodzonego przeznaczenia. Wierzenia w nie sięgają zamierzchłych czasów, kiedy to wilk symbolizował siłę, niebezpieczeństwo i połączenie ze światem umarłych. W polskim folklorze, a zwłaszcza w regionie Wielkopolski, te legendy ściśle przeplatają się z elementami chrześcijańskimi, gdzie transformacja jest uważana za karę za grzechy lub za związek z siłami nieczystymi. Chociaż konkretnych historii o wilkołakach w samym Poznaniu i Wielkopolsce nie ma tak wiele, jak w wschodnich regionach Polski czy Ukrainy, wciąż one istnieją i odzwierciedlają lokalne tradycje, jak podaje portal poznaniski.eu.
Ogólne wierzenia w Polsce i na ziemiach słowiańskich
W polskim folklorze wilkołak to osoba, która może zmieniać się w wilka dobrowolnie lub wbrew swojej woli. Dobrowolna transformacja często wiązała się z czarną magią: czarownicy czy wiedźmy mogli zmieniać się w wilki, przetaczając się przez pewne przedmioty, jak noże czy skórę, albo pijąc zaczarowany napój. Mimowolni wilkołaki stawali się nimi z powodu klątwy — na przykład, gdy wiedźma rzuciła na kogoś wilczą skórę lub pas z ludzkiej skóry. Za szczególnie niebezpieczne uważano okresy Bożego Narodzenia i przesilenia letniego (Noc Świętojańska), kiedy wilkołaki „szalały”, napadając na ludzi i zwierzęta. Dzieci urodzone w Boże Narodzenie były bardziej narażone na stanie się wilkołakami, dlatego, aby je chronić, chrzczono je w ramach specjalnych rytuałów. Wilkołaka opisywano jako zwykłego wilka, ale z ludzkimi oczami lub cieniem; zachowywały rozum, ale nie mogły mówić, jedynie wyły. Aby rozpoznać wilkołaka, w niektórych regionach, w tym w Poznaniu, radzono trzykrotnie obejść podejrzanego z chlebem w ustach — miało to rzekomo zmusić go do przemiany. W mitologii słowiańskiej wilkołak często był utożsamiany z wampirami. U Słowian wschodnich transformacja mogła być wynikiem naruszenia tabu, jak np. pracy w święto. Istniały też sposoby na „wyleczenie”: odcięcie wilkołakowi ogona lub zdjęcie klątwy za pomocą rytuału. Niektóre legendy przedstawiają wilkołaki jako cierpiące istoty, które tęsknią za ludzkim życiem i nawet unikają prawdziwych wilków.
Specyfika Wielkopolski i Poznania
Wielkopolska, jako region z bogatym folklorem, ma swoje warianty legend o wilkołakach. Po wojnach szwedzkich w XVII wieku, w regionie rozprzestrzeniły się historie o licznych zabójstwach chłopów, które tłumaczono działaniami wilkołaków. W rzeczywistości mogły to być bunty chłopskie przeciwko panom, ale folklor przekształcił je w mistyczne ataki. W lokalnych opowieściach wilkołaki ukrywały się w lasach wokół Poznania, napadając na podróżnych. Jednym z najbardziej znanych przykładów jest legenda o poznańskim kupcu Ridcie, luteraninie, który w 1609 roku obraził zakonnice, porównując ich śpiew do wycia wilków. Po śmierci rzekomo zmienił się w wilka i terroryzował całe miasto. Historia ta została odnotowana w kronikach poznańskich benedyktynów z 1845 roku. Wierzono, że wilkołak może pojawić się po śmierci jako kara za bluźnierstwo. W Poznaniu istniały również sposoby wykrywania go: obejście z chlebem czy sprawdzanie po ludzkim zapachu.
Inna legenda z regionu opowiada o rodzinie Łaskich z okolic Łęczycy (blisko Wielkopolski), przeklętej za zabicie świętego Stanisława. Jeden z członków rodziny co roku zmieniał się w wilka na rok. Zygmunt Łaski, rycerz z XVII wieku, rzekomo zginął jako wilk w 1684 roku. Chociaż nie wydarzyło się to w Poznaniu, takie historie rozchodziły się po Wielkopolsce. W tradycjach kaszubskich (północna Polska, ale z wpływami na Wielkopolskę) wilkołaki mogły być postaciami heroicznymi — dzieci ze znamieniem stawały się zmiennokształtnymi, które chroniły stada, zmieniając się wedle woli. W poznańskim folklorze wilkołaki są związane z innymi demonami: wiedźmami, upiorami i zmorami. W książce „O Poznańskich Legendach” wspomina się, że w regionie spotykano wilkołaki obok innych istot i istniały rady, jak się przed nimi chronić — na przykład nosić krzyże lub unikać lasów podczas pełni. Po chrystianizacji wilkołaki stały się symbolem zła, ale we wcześniejszych tradycjach słowiańskich wilk był totemem wojowników.
Heroiczne aspekty wilkołaków
Chociaż wilkołaki są przeważnie złoczyńcami, w niektórych wersjach legend mogą być obrońcami. W folklorze kaszubskim wilkołak – „wilczy pasterz” – kontrolował wilki, chroniąc wsie. W dyskusjach o polskim folklorze (na przykład na forach) zauważa się, że wilkołak mógł być postacią patriotyczną, jak w niektórych współczesnych interpretacjach, gdzie walczył z wrogami. To pozwala wyobrazić sobie wilkołaka jako bohatera, zwłaszcza w kontekście zimnej wojny czy historycznych konfliktów w Wielkopolsce.
Legendy o wilkołakach w Wielkopolsce i Poznaniu odzwierciedlają mieszankę strachu, moralności i magii. Od historii kupca Ridta po ogólne wierzenia o transformacjach, pokazują, jak folklor wyjaśniał to, co niezrozumiałe. Chociaż region jest bardziej znany z legend o koziołkach czy założeniu miasta przez Lecha, wilkołaki dodają mu mrocznego uroku. Te historie przypominają o dawnej więzi człowieka z naturą i jej ciemnymi siłami, a także nadal inspirują współczesną kulturę — od książek po filmy.